Bela Bartok: Twórca muzyki XX wieku, folklorysta i biblioteka muzyki

0

Béla Bartók, właściwie Bartók Béla Viktor János, to postać monumentalna w historii muzyki XX wieku. Uznawany za jednego z najwybitniejszych kompozytorów węgierskich, obok Franza Liszta, stanowi fundament narodowej tożsamości muzycznej Węgier. Jego wszechstronność przejawiała się nie tylko w kompozycji, ale także w wirtuozerskim wykonaniu na fortepianie oraz w pionierskiej pracy etnomuzykologicznej, która położyła podwaliny pod współczesną muzykologię porównawczą. Urodzony 25 marca 1881 roku, zmarł 26 września 1945 roku w Nowym Jorku w wieku 64 lat, tuż przed śmiercią uzyskując obywatelstwo amerykańskie, choć nigdy nie poczuł się w Stanach Zjednoczonych w pełni jak w domu. Jego życie było ścisłe związane z poszukiwaniem autentycznego języka muzycznego, czerpiącego inspiracje z bogactwa muzyki ludowej i łączącego je z nowoczesnymi nurtami artystycznymi.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na wrzesień 1945 roku miał 64 lata.
• Żona/Mąż: Miał dwie żony: Martę Ziegler i Dittę Pásztory.
• Dzieci: Miał syna, Béla Bartók Jr.
• Zawód: Kompozytor, pianista, etnomuzykolog.
• Główne osiągnięcie: Stworzenie unikalnej syntezy muzyki ludowej i nowoczesnych nurtów kompozytorskich, pionier etnomuzykologii.

Béla Bartók – Korzenie i Wczesne Lata

Pochodzenie i tożsamość

Pełne nazwisko artysty w zapisie węgierskim to Bartók Béla Viktor János. Urodził się on 25 marca 1881 roku w banackim mieście Nagyszentmiklós, które w tamtym okresie należało do Królestwa Węgier. Obecnie miejscowość ta znajduje się na terenie Rumunii i nosi nazwę Sânnicolau Mare. To właśnie w tym regionie, bogatym w różnorodne wpływy kulturowe, zakorzeniły się późniejsze inspiracje muzyczne kompozytora.

Wczesna strata ojca i jej konsekwencje

Kluczowym momentem w życiu młodego Béli Bartóka była przedwczesna śmierć jego ojca, Béla seniora, w 1888 roku. Ojciec, pełniący funkcję dyrektora szkoły rolniczej, zmarł nagle, pozostawiając rodzinę w trudnej sytuacji materialnej i emocjonalnej. Siedmioletni wówczas Béla, jego siostra Erzsébet i matka zostali zmuszeni do częstych przeprowadzek, co z pewnością wpłynęło na kształtowanie się jego wrażliwości i postrzegania świata.

Edukacja i Narodziny Artystycznego Talentu

Studia i kluczowe znajomości

W latach 1899–1903 Béla Bartók studiował w Królewskiej Akademii Muzycznej w Budapeszcie. Jego mentorami byli wybitni pedagodzy: István Thomán, uczeń samego Franciszka Liszta, oraz János Koessler. To właśnie w murach Akademii młody kompozytor poznał Zoltána Kodálya. Ich spotkanie okazało się początkiem dozgonnej przyjaźni i owocnej współpracy, która na zawsze odmieniła oblicze węgierskiej muzyki. Razem zgłębiali tajniki kompozycji, harmonii i teorii muzyki, kładąc podwaliny pod swoje przyszłe, rewolucyjne dokonania.

Początki kariery pianistycznej i kompozytorskiej

Bartók wykazywał niezwykły talent muzyczny od najmłodszych lat. Już jako niemowlę potrafił odróżniać rytmy taneczne, a w wieku zaledwie czterech lat grał 40 utworów na fortepianie. Jego debiut jako pianisty miał miejsce publicznie, gdy miał 11 lat. Te wczesne sukcesy pianistyczne stanowiły solidny fundament dla jego dalszej kariery. W tym samym okresie zaczął również tworzyć pierwsze własne utwory, eksplorując swoje kreatywne możliwości.

Wpływy artystyczne

Na wczesnym etapie swojej twórczości, Béla Bartók czerpał inspiracje od Richarda Straussa, którego wczesne dzieła wywarły na niego silne wrażenie. Później, dzięki swojemu przyjacielowi Zoltánowi Kodályowi, który przywiózł mu nuty z Paryża, Bartók zetknął się z twórczością Claude’a Debussy’ego. Te artystyczne oddziaływania, choć znaczące, nie przeszkodziły mu w wykształceniu własnego, niepowtarzalnego stylu, który wkrótce miał zrewolucjonizować muzykę.

Béla Bartók i Odkrycie Muzyki Ludowej

Przełomowe badania nad folklorem

Rok 1904 okazał się przełomowy dla Béli Bartóka. Po usłyszeniu swojej niani, Lidi Dósy, śpiewającej pieśni z Siedmiogrodu, kompozytor uległ fascynacji autentyczną muzyką ludową. Od tego momentu poświęcił się dogłębnemu badaniu folkloru, początkowo węgierskiego. Wraz z Zoltánem Kodályem, Bartók zebrał ogromną ilość materiałów, które pozwoliły im udowodnić, że prawdziwa muzyka węgierska opiera się na skalach pentatonicznych, a nie na popularnych wówczas stylizacjach cygańskich. Ta odkrywcza praca stanowiła fundament nowoczesnego podejścia do badań nad muzyką ludową i ukształtowała jego późniejszą estetykę kompozytorską.

Innowacyjne metody zbierania materiałów

Béla Bartók był pionierem w metodach zbierania i dokumentowania muzyki ludowej. Jako jeden z najwybitniejszych kolekcjonerów terenowych pierwszej połowy XX wieku, wykorzystywał fonograf do precyzyjnego i obiektywnego rejestrowania pieśni. Jego zainteresowania badawcze nie ograniczały się jednak do Węgier. Dokumentował muzykę ludową Słowaków, Rumunów, Bułgarów, a nawet podejmował wyprawy do Algierii (1913) i Turcji (1936), poszerzając swoje rozumienie muzycznego dziedzictwa Europy Wschodniej i Bliskiego Wschodu. Działalność ta, łącząca pasję badacza z artystycznym wyczuciem, położyła podwaliny pod etnomuzykologię jako dyscyplinę naukową.

Fonograf jako narzędzie badawcze

Wykorzystanie fonografu przez Bartóka było krokiem milowym w etnomuzykologii. Pozwalało ono na dokładne uchwycenie niuansów wykonawczych, intonacji i rytmiki, które często umykały podczas tradycyjnych zapisów nutowych. Dzięki tej innowacji, Bartók mógł analizować muzykę ludową na poziomie, który wcześniej był nieosiągalny, co pozwoliło mu na zbudowanie solidnych podstaw teoretycznych do swoich badań i kompozycji. Nagrywał melodie ludowe, które stały się inspiracją dla jego własnych utworów, tworząc unikalną syntezę.

Działalność Pedagogiczna i Kariera

Profesor pianina w Budapeszcie

Przez wiele lat Béla Bartók pełnił funkcję profesora pianina w Akademii Muzycznej im. Ferenca Liszta w Budapeszcie. Praca pedagogiczna pozwalała mu na stabilizację finansową i jednocześnie dawała możliwość skupienia się na działalności kompozytorskiej i badawczej, zwalniając go od męczących tras koncertowych. Jego zajęcia cieszyły się uznaniem, a jego studenci czerpali z jego bogatego doświadczenia i głębokiej wiedzy muzycznej. Stworzył on w ten sposób przestrzeń dla rozwoju kolejnych pokoleń artystów.

Znaczenie współpracy z Zoltánem Kodályem

Przyjaźń i współpraca z Zoltánem Kodályem, która narodziła się podczas studiów w Akademii Muzycznej w Budapeszcie, stanowiła jeden z filarów artystycznej drogi Béli Bartóka. Razem prowadzili badania nad muzyką ludową, dzieląc się odkryciami i inspiracjami. Ich wspólne prace nad skalą pentatoniczną i autentycznością węgierskiego folkloru miały fundamentalne znaczenie dla rozwoju muzyki narodowej. Ta synergia artystyczna pozwoliła im na osiągnięcie kolejnych szczebli w swojej twórczości, tworząc nowoczesny styl narodowy w muzyce węgierskiej.

Twórczość Muzyczna: Kamienie Milowe

Najważniejsze dzieła operowe i baletowe

Béla Bartók jest autorem jedynej opery, zatytułowanej „Zamek Sinobrodego”. Dzieło to, skomponowane w 1911 roku, początkowo spotkało się z odrzuceniem w konkursie, uznane za nienadające się na scenę ze względu na swoją nowatorską formę i treść. Mimo początkowych trudności, opera ta stała się jednym z jego najbardziej znaczących dzieł. Bartók stworzył także głośne balety, takie jak „Drewniany książę” oraz „Cudowny mandaryn”. Premiera tego drugiego była opóźniana z powodu kontrowersyjnej treści seksualnej, co świadczy o odwadze kompozytora w poruszaniu trudnych tematów.

Dojrzały styl i synteza artystyczna

Twórczość Béli Bartóka stanowi unikalną syntezę muzyki ludowej, klasycznych form i nowoczesnych koncepcji muzycznych. Jego późniejsze dzieła należą do szczytowych osiągnięć muzyki XX wieku. Wśród nich wyróżniają się: „Muzyka na instrumenty strunowe, perkusję i celestę” z 1936 roku, „Koncert na orkiestrę” oraz cykl sześciu kwartetów smyczkowych. Te kompozycje charakteryzują się głęboką ekspresją, mistrzowskim opanowaniem techniki kompozytorskiej i innowacyjnym wykorzystaniem materiału dźwiękowego, często czerpiącego z melodii ludowych, które zachowywały swój pierwotny charakter.

Kwartety smyczkowe – arcydzieła Bartóka

Sześć kwartetów smyczkowych Béli Bartóka jest powszechnie uważanych za jedne z najważniejszych dzieł tego gatunku w XX wieku. Stanowią one chronologiczną podróż przez ewolucję jego stylu, od wczesnych, bardziej lirycznych form, po dojrzałe, pełne dramatyzmu i złożoności kompozycje. Te dzieła prezentują jego mistrzostwo w prowadzeniu narracji muzycznej, innowacyjne podejście do harmonii i rytmiki, a także głębokie zrozumienie możliwości brzmieniowych instrumentów smyczkowych. Są one świadectwem jego nieustannego poszukiwania nowych środków wyrazu i głębi artystycznej.

„Koncert na orkiestrę” – wizytówka kompozytora

„Koncert na orkiestrę” skomponowany w 1943 roku jest jednym z najbardziej znanych i cenionych dzieł Béli Bartóka. Powstał na zamówienie Boston Symphony Orchestra i stał się symbolem jego dojrzałego stylu, w którym elementy muzyki ludowej są subtelnie wplecione w bogactwo orkiestrowe. Dzieło to, pełne energii, witalności i wyrafinowanej instrumentacji, stanowi doskonały przykład jego umiejętności tworzenia muzyki o uniwersalnym przesłaniu, która rezonuje z szeroką publicznością.

Życie w Ameryce i Ostatnie Lata

Emigracja i obywatelstwo amerykańskie

W obliczu narastających napięć politycznych w Europie, Béla Bartók zdecydował się na emigrację do Stanów Zjednoczonych. Mimo że w 1945 roku, tuż przed śmiercią, uzyskał obywatelstwo amerykańskie, nigdy nie poczuł się w USA w pełni jak w domu. Nowy Jork stał się jego ostatnim miejscem zamieszkania, jednak tęsknota za ojczyzną i poczucie tymczasowości towarzyszyły mu do końca życia. Warto zaznaczyć, że ostatnie lata jego życia były okupione problemami zdrowotnymi i finansowymi, choć jak wspomniano, nie umarł w nędzy.

Sytuacja materialna i wsparcie

Wbrew niektórym przekazom, Béla Bartók nie umarł w nędzy. Choć jego sytuacja finansowa w Stanach Zjednoczonych była niepewna, otrzymywał stypendium badawcze z Columbia University. Był człowiekiem niezwykle dumnym, co przejawiało się w jego odmowie przyjmowania bezpośredniej pomocy finansowej od przyjaciół. Akceptował jedynie wsparcie w formie zleceń kompozytorskich lub opieki medycznej opłacanej przez ASCAP (American Society of Composers, Authors and Publishers), co świadczy o jego niezależności i dumie artystycznej.

Ostatnie dzieła i dziedzictwo

Mimo trudności zdrowotnych i finansowych, Béla Bartók kontynuował działalność twórczą do ostatnich dni. Jego późne dzieła, takie jak „Koncert na orkiestrę”, są świadectwem jego niezłomnej woli i niegasnącej pasji do tworzenia muzyki. Zmarł 26 września 1945 roku w Nowym Jorku w wieku 64 lat. Jego śmierć była ogromną stratą dla świata muzyki, jednak pozostawił po sobie bogate dziedzictwo, które do dziś inspiruje i porusza kolejne pokolenia artystów i słuchaczy. Jego kompozycje, głęboko zakorzenione w węgierskim folklorze, a jednocześnie uniwersalne w swoim przesłaniu, stanowią kamień milowy w rozwoju muzyki XX wieku.

Kontrowersje i Postawa Obywatelska

Sprzeciw wobec faszyzmu i nazizmu

Béla Bartók był żarliwym przeciwnikiem faszyzmu i nazizmu. Opowiadał się przeciwko sojuszowi Węgier z Osią. Po dojściu Adolfa Hitlera do władzy w Niemczech w 1933 roku, Bartók odmówił koncertowania w tym kraju i zerwał współpracę z niemieckim wydawcą. Jego postawa moralna i obywatelska była niezłomna, nawet w obliczu potencjalnych konsekwencji politycznych. Protestował przeciwko ideologiom opartym na nienawiści i dyskryminacji.

Niezwykły testament i przesłanie

W swoim testamencie z 1940 roku, Béla Bartók zawarł niezwykłe postanowienie. Zastrzegł, że żadna ulica ani plac na Węgrzech nie mogą nosić jego imienia tak długo, jak długo istnieją tam miejsca nazwane na cześć Hitlera lub Mussoliniiego. To symboliczne oświadczenie podkreślało jego głębokie zaangażowanie w walkę z totalitaryzmem i jego sprzeciw wobec reżimów opresyjnych. Było to ostatnie, mocne świadectwo jego przekonań politycznych i moralnych.

Problemy z cenzurą i naciski polityczne

Po rewolucji 1919 roku i ustanowieniu reżimu Horthy’ego na Węgrzech, Béla Bartók doświadczył presji ze strony władz. Domagano się od niego usunięcia nazwiska librecisty Béli Balázsa z jego opery „Zamek Sinobrodego”. Powodem nacisków było pochodzenie Balázsa, który był Żydem i znajdował się na czarnej liście. Bartók, mimo trudnej sytuacji, sprzeciwił się cenzurze, co świadczy o jego zasadach i solidarności z twórcami, niezależnie od ich pochodzenia.

Ciekawostki z Życia Béli Bartóka

Pasja entomologiczna

Poza muzyką, największą pasją Béli Bartóka była przyroda, a w szczególności kolekcjonowanie owadów. Posiadał on ogromną kolekcję okazów, co dowodzi jego wszechstronności i zamiłowania do świata przyrody. Ta nietypowa dla kompozytora pasja świadczy o jego szerokich zainteresowaniach i dociekliwej naturze, która przenosiła się również na jego analizy muzyczne.

Zainteresowanie kulturą katalońską

Podczas wizyty w Barcelonie w 1927 roku, Béla Bartók zafascynował się tradycyjnym tańcem sardana. Jego zainteresowanie wykraczało poza samo słuchanie muzyki – zbierał on szczegółowe dane techniczne dotyczące budowy lokalnych instrumentów dętych. Ten przykład pokazuje, jak głęboko potrafił analizować i dokumentować zjawiska muzyczne i kulturowe, które go inspirowały, niezależnie od ich pochodzenia.

Najważniejsze dzieła Béli Bartóka

• „Zamek Sinobrodego” (opera, 1911)
• „Drewniany książę” (balet)
• „Cudowny mandaryn” (balet)
• „Muzyka na instrumenty strunowe, perkusję i celestę” (1936)
• „Koncert na orkiestrę” (1943)
• Cykl sześciu kwartetów smyczkowych

Chronologia życia i kariery Béli Bartóka

Warto wiedzieć: Béla Bartók był nie tylko wybitnym kompozytorem, ale także pionierem etnomuzykologii, który wykorzystał fonograf do dokumentowania muzyki ludowej z różnych kultur, kładąc podwaliny pod współczesną muzykologię porównawczą.

Béla Bartók pozostaje jedną z najbardziej wpływowych postaci w historii muzyki, którego innowacyjne podejście do folkloru i nowoczesna estetyka kompozytorska do dziś stanowią inspirację. Jego dziedzictwo jako kompozytora, pianisty i badacza muzyki ludowej jest niepodważalne, a jego dzieła nadal fascynują swoją głębią i oryginalnością.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/B%C3%A9la_Bart%C3%B3k